अभ्यास-कौशल्ये (STUDY SKILLS)

      डॉ. बाळकृष्ण बोकील,  B.Sc., M.A., M.Ed., Ph.D. (Education)

 खाली काही मुद्दे दिले आहेत. त्यापैकी कोणते मुद्दे पालकांसाठी आहेत आणि कोणते मुद्दे पाल्यांसाठी आहेत ते शोधून काढा.

1.      अभ्यास – कौशल्यांचा आयुष्यभर उपयोग होतो. ती एक जीवनपद्धती व्हावी. त्यामुळे  वैज्ञानिक दृष्टी येते. चिकित्सक दृष्टीकोन प्राप्त होतो. अंधविश्वास नाहीसा होतो.

2.      विद्यार्थीदशेत अभ्यास-कौशल्यांचा आवाका मर्यादित असतो.

3.      अभ्यासक्रम समजून घ्या. त्यातून उद्दिष्टे लक्षात येतात. अभ्यासक्रम म्हणजे पाठ्यपुस्तके नव्हेत. पाठ्यपुस्तक हे केवळ एक साधन आहे.

4.      पाठ्यपुस्तकाशिवाय इतर साधने जमा करा. प्रत्येक साधनाचा उपयोग आणि मर्यादा समजून घ्या. साधन कसे वापरायचे ते समजून घ्या. पाटी, छोटा फळा, शैक्षणिक सीडी, परिसरातील वस्तू ही साधने मुलांना हाताळायला द्या.

5.      विविध प्रकारचे वाचन-साहित्य मिळवा. पुस्तकांच्या जोडीला छोट्या पुस्तिका, पत्रके, तक्ते, चित्रे, गोष्टी, गाणी, नाटुकली, कोडी, चुटके अशा गोष्टी मुलांना द्या.

6.      याशिवाय संदर्भ-पुस्तके, शब्दकोष, विविध विषयांचे कोष, मोबाईल फोन, इंटरनेट यांचा योग्य वापर करण्याचा आग्रह धरा.

7.      अभ्यासाचे नियोजन (Planning) करा. त्यामुळे अभ्यास वेळेवर पूर्ण होतो.

8.      ताजेतवाने असताना अभ्यास करा. प्रसन्न मनःस्थितीत अभ्यास लवकर पूर्ण होतो.

9.      एका वेळी जास्तीत जास्त ४० मिनिटे सलग अभ्यास करा. त्यानंतर ५-१० मिनिटे दुसरी कृती करा. त्यावेळी जागा किंवा बसण्याची स्थिती बदला. डोक्यात दुसरा कोणतातरी विचार येऊ द्या. मग पुन्हा पुढचा अभ्यास सुरु करा.  

10.  अभ्यासाचे टप्पे :

अ)   आज काय करायचे त्याचा अंदाज घ्या.

आ)  मुख्य मुद्द्यांवरून नजर फिरवा.

इ)     प्रत्येक मुद्यातील तपशील वाचून काढा. त्यावेळी अवघड मुद्द्याला जास्त वेळ द्या. माहितीचे वर्गीकरण करा. काय?,का?,कधी?,कसे?,कोठे?आणि कोण? (5WH) हे सहा  प्रश्न मनाला विचारून माहिती लक्षात ठेवा. फ्लो-चार्ट किंवा वर्गीकरणाचा तक्ता तयार करा. मुद्द्याच्या शीर्षकावरून त्यातील तपशील लक्षात ठेवण्याचा सराव करा.

ई)     सगळे मुद्दे वाचून झाल्यावर डोळे मिटून मुद्दे क्रमाने आठवा. काही विसरले तर पुन्हा चार्ट बघा. नंतर पाटीवर चार्ट लिहून काढा. दोन-तीन वेळा असा सराव केल्यावर मुद्दे पक्के लक्षात राहतील.

उ)     सगळ्या मुद्द्यांचा एकमेकांशी असलेला संबंध लक्षात घ्या. त्यामुळे पाठाचे संपूर्ण चित्र डोळ्यापुढे उभे राहील.

ऊ)    कोणत्याही मुद्द्याचा विस्तार करताना वर उल्लेख केलेल्या सहा प्रश्नांचा (5WH) वापर करा. आवश्यक तेथे खुलासा, स्पष्टीकरण, उदाहरणे द्या.

ऋ)   शेवटी आज केलेल्या अभ्यासाचा आढावा घ्या.

11.  भूमिती, गणित, विज्ञान, भूगोल अशा विषयांचा अभ्यास करताना तर्कशास्त्राचा जास्त वापर करावा लागतो. तेथे वरील सहा प्रश्न उपयोगी पडतात. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर शोधताना अनेक पर्याय पुढे येतील. त्यातील सर्वात योग्य आणि अचूक पर्याय निवडा. त्यासाठी मित्रांबरोबर चर्चा करण्याची सवय लावून घ्या. आपले उत्तर बरोबर कसे आहे ते पटवून द्या. त्यांचे म्हणणेही समजून घ्या. मुद्देसूद मांडणीची सवय हवी.

12.  आवश्यक तेथे सूत्रे पाठ करा, पण ती कशी तयार झाली आणि कशी वापरायची हे नीट समजून घ्या.

13.  आकृत्या पाटीवर पुनःपुन्हा काढून सराव करा. आकृत्या, चित्रे लक्षात ठेवणे सोपे असते.

14.  मजकूर स्वतःच्या भाषेत लिहायला शिका. मग उगीच पाठांतर करावे लागत नाही.

15.  भाषेच्या बाबतीत शब्दांचे आणि वाक्यांचे उच्चार लक्ष देऊन ऐका. त्यासाठी त्या भाषेतील संवाद, गाणी, गोष्टी ऐका. तसे बोलण्याचा प्रयत्न करा. मित्रांची, पालकांची मदत घ्या. टी.व्ही. तसेच रेडिओवरील बोलणे ऐका आणि तसे बोला. चुकांची काळजी न करता बोला.

16.  इंग्रजी शब्द बोलता येऊ लागल्यावर त्यांचे स्पेलिंग तयार करायला शिका. स्पेलिंग उच्चाराप्रमाणे तयार करता येते. ते कौशल्य शिकून घ्या. मग स्पेलिंग पाठ करत बसावे लागत नाही.

17.  ग्रंथालयाचा वापर करायला मुलांना शिकवावे लागते. पालकांनी मुलांबरोबर सुरवातीला ग्रंथालयात जावे. तेथे नावनोंदणी कशी करावी, पुस्तकांचे कॅटलॉग कसे पहावेत,  हवे ते पुस्तक कसे शोधावे, पुस्तक चाळून नोंदी कशा कराव्यात ते दाखवावे. संदर्भ-ग्रंथ, शब्दकोष, विविध विषयांचे कोष, संशोधनांचे अहवाल यांची ओळख करून द्यावी. नियतकालिके मुद्दाम दाखवावीत. त्यातील अगदी अलीकडचे संशोधनात्मक लेख दाखवावेत. विविध विषयांवर काम करणाऱ्या संस्थांची ही ग्रंथालये म्हणजे माहितीचे खजिने आहेत.

18.  वाचन-लेखनाशिवाय इतर अनेक पद्धतींनी अभ्यास करता येतो. निरीक्षण, कृती, प्रयोग, चर्चा, गटकार्य, प्रकल्प, अभ्यास-भेटी, उमेदवारी, रेडिओ ऐकणे, टी.व्ही. पाहणे, शैक्षणिक सीडी/डीव्हीडी पाहणे, इंटरनेट वापरणे अशा अनेक मनोरंजक आणि आकर्षक पद्धतींनी अभ्यास अधिक चांगला होतो. एका जागी बसून एकट्याने अभ्यास करण्यापेक्षा ह्या सहभागी पद्धती जास्त परिणामकारक असतात.

19.  मुले सतत शिकतच असतात. शिकायला उपयोगी पडतील अशा विविध उपक्रमांची मांडणी  त्यांच्याभोवती करणे ही पालकांची जबाबदारी आहे. शाळेच्या आणि शिक्षकांच्या मर्यादा लक्षात घेऊन पालकांनी याबाबत पुढाकार घ्यायला हवा.

20.  छोटया गटामध्ये काम जास्त प्रभावीपणे होते. तीन-चार मुलांच्या पालकांनी एकत्र येऊन जबाबदारी वाटून घेतल्यास हे काम यशस्वी होईल. एकदा मुलांना स्वयं-अध्ययनासाठी प्रेरणा दिली आणि हे उपक्रम योजले की मुलांची कशी घोडदौड सुरु होते ती पहाच !

शासनमान्य आधुनिक संकल्पना समजून घ्या ! इतरांनाही सांगा !! शाळेविना शिक्षण * पाठ्यपुस्तकाविना शिक्षण * शालेय शिक्षकांविना शिक्षण मुक्त शिक्षण * काम करून शिक्षण * कमी खर्चात शिक्षण * दर्जेदार शिक्षण होय , हे शक्य आहे ! संपर्क: मेरिट सेंटर, `श्रद्धा`, ४४/९२, नवसह्याद्री सोसायटी, कर्वेनगर, पुणे-४११०५२ फोन:020-69000002, (Mob):09823918223,E-mail:bgbokil@yahoo.com

                                                                  -------------------